Historia Gminy
Historia regionu.
14-tysięcy lat p. n. e. tereny obecnej Suwalszczyzny pokrywał potężny lodowiec. Stopniowe ocieplanie się klimatu spowodowało ustąpienie lodowca, a teren pokryła pierwsza roślinność przypominająca pogranicze tundry i tajgi. Powstałe w ten sposób warunki życia przyciągnęły najpierw zwierzęta, za którymi później przywędrował człowiek-pierwszy myśliwy. Najstarsze ślady pobytu człowieka na tym obszarze sięgają paleolitu. Pierwsze osady ludzkie datowane na 7-5 tysiąclecie p.n.e. znaleziono w Malesowiźnie, nad rzeką Szeszupą, koło Kleszczówka i nad jez. Wiżajny.
Od II w.n.e. na teren obecnego Parku zaczęła napływć ludność zaliczana do plemion bałtyjskich-Jaćwingowie. Nastąpił rozwój osadnictwa jaćwieskiego, powstały osady w Szurpiłach, Turtulu i Bachanowie. Na okres wczesnego średniowiecza przypada rozkwit kultury Jaćwingów, powstaje nowe centrum plemienne na Górze Zamkowej. Pod koniec XIII wieku lud ten zostaje podbity przez Krzyżaków. Resztki ocalałej ludności są przesiedlane, bądz uchodzą na Litwę.
Na ponad 2 wieki teren zamieszkiwany przez Jaćwingów porosła dzika puszcza. Dopiero w XV wieku rozpoczęła się eksploatacja puszczańskich bogactw. Właściwa kolonizacja tego terenu nastąpiła dopiero w połowie XV wieku zainicjowana przez królową Bonę. Powstały tu pierwsze osady drwali, smolarzy i młynarzy.
W wyniku III rozbioru Polski północna Suwalszczyzna znalazła się pod zaborem pruskim, W 1807 roku powróciła w granice Księstwa Warszawskiego, a od 1815 r. do Królestwa Polskiego.
W czasie I wojny światowej Suwalszczyznę opanowali okupańci niemiecy (o 1919 roku). Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, obszar ten stał się zapomnianym i zacofanym gospodarczo skrawkiem ziemi.
We wrześniu 1939 roku teren ten został znów zajęty przez Niemców i włączony do Rzeszy. Nastąpiła intensywna kolonizacja niemiecka. Dopiero październik 1944 rok przyniósł z powrotem wyzwolenie i powrót Suwalszczyzny w granice Polski.
Zabytki kultury materialnej.
Góra Zamkowa – to najciekawszy zespół archeologiczny Suwalskiego Parku Krajobrazowego znajdujący się w miejscowości Szurpiły. Tworzą go trzy góry: Zamkowa z grodziskiem obronnym Jaćwingów otoczonym czterema jeziorami: Szurpiły, Jeglówek, Jeglóweczek i Kluczysko oraz góry Kościelna i Cmentarna. Z miejscem tym wiąże się wiele legend m.in. o pięknej Jegli i litewskim bogu wód Żaltisie.
Molenna – drewniana świątynia staroobrzędowców pochodząca z drugiej połowy XIX wieku, znajdująca się we wsi Wodziłki. Budowana według wzorów starych ruskich cerkwi. Staroobrzędowcy- to grupa ludności rosyjskiej, uciekinierów prześladowanych za odrzucenie reform w rosyjskim kościele prawosławnym w XVII wieku. Warto również oglądnąć drewnianą banię staroobrzędowcóww Wodziłkach, która spełniała rolę dzisiejszej sauny.
Interesującymi obiektami znajdującymi się na terenie Parku są młyny wodne. Do dziś zachowały się jedynie dwa w Udziejku nad rzeką Szeszupą i w Jacznie nad rzeką Jacznówką. Przy siedzibie SPK w Turtulu znajdują się jeszcze pozostałości, ruiny trzeciego, najstarszego młyna wodnago. Istniał on tu prawdopodobnie już w XVI wieku, a funkcjonował do lat piędziesiątych XX wieku, kiedy to uległ spaleniu.
Na północnym brzegu jeziora Hańcza znajduje się piękny park oraz ruiny XVIII dworu. Miejsce to zwie się Starą Hańczą. Tu mieściła się siedziba rozległego majątku ziemskiego obejmującego północną część obecnego SPK i otuliny. Do dziś zachowały się jedynie ruiny i piwnice tegoż dworku oraz fragmenty starego sadu i pomnikowa aleja lipowa. Jednym z właścicieli dworu i jednocześnie najbardziej kontrowersyjną postacią był książe Tomasz Świętopełek-Mirski - poseł na sejm Królestwa Polskiego, powstaniec listopadowy. W XIX wieku dwór aż jedenaście razy zmieniał właściciela. Ostatnimi właścicielami była rodzina Beegerów. Budynek został zniszczony w 1946 roku w wyniku pożaru.
Godnym uwagi jest również XVIII-wieczny układ miejski z położonym centralnie kwadratowym rynkiem (obecnie park) i wychodzącymi z jego naroży ulicami w Jeleniewie. Od około 1780 roku do 1800 miejscowość ta posiadała prawa miejskie. Obok rynku znajduje się drewniany kościół z drugiej połowy XIX wieku. Jest to jedyny tej klasy zabytek sakralnej architektury drewnianej na Suwalszczyźnie. Przy kościele znajduje się również drewniana zabytkowa dzwonnica,którą warto zwiedzić.
Będąc na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego warto odwiedzić również miejscowość Smolniki. Nazwa jej pochodzi od smolarzy, którzy w XVI wieku postawili tu swoje pierwsze budy. Smolniki są turystyczną bramą do północnej części SPK. Głaz, stojący na skrzyżowaniu dróg, upamiętnia fakt powołania SPK. Każdy kto tu trafi nie może pominąć punktów widokowych na najpiękniejsze plenery Suwalszczyzny. Jeden z nich to wał ozowy z widokiem na "perłę" SPK, jezioro Jaczno. Drugi czaruje pięknem jezior kleszczewickich o egzotycznych nazwach: Purwin, Kojle i Perty. Interesująca jest również zabytkowa drewniana kapilczka cmentarna pochodząca z XVIII w. Ciekawostką jest również fakt, że były tu kręcone sceny do dwóch filmów: „Dolina Issy” oraz „Pan Tadeusz”.
Cennymi zabytkami kultury materialnej na terenie SPK są cmentarze. Wartu tutaj wspomnieć m.in. o zabytkowym cmentarzu niemieckim znajdującym się w miejscowości Rutka, który pochodzi z pierwszej wojny światowej oraz dwóch cmentarzach ewangelidzkich w Łopuchowie i Szeszupce, a także cmentarzu staroobrzędowców w Wodziłkach.
Mówiąc o Suwalskim Parku Krajobrazowym należy również wspomnieć na temat budownictwa ludowego tego terenu. Zachowały się tu ciekawe drewniane budynki mieszkalne i kamienne budynki gospodarcze pochodzące z końca XIX i początku XX wieku. Najstarszy, pochodzący z 1880 roku, nazywany chałupą Klejmonta, znajduje się we wsi Hańcza.